Jednak jezioro Głęboczek zostało! Co ważnego zmieniło się w języku polskim? CZĘŚĆ 2

A miało być Jezioro Głęboczek. Rok później albo jezioro Głęboczek, albo Jezioro Głęboczek. Zasada, która przebyła długą drogę dyskusji, sprzeciwów i zmian, by ostatecznie... wrócić do zapisu sprzed reformy. Wybierzemy się zatem nad tucholskie jezioro, ale idąc już nie aleją LOP, tylko od 1 stycznia Aleją LOP.

Już ponad półtora roku temu pojawił się pierwszy komunikat Rady Języka Polskiego dotyczący zmian w ortografii. RJP przy Prezydium PAN ogłosiła 10 maja 2024 r., że na posiedzeniach w dniach 7 listopada 2022 r., 3 lutego 2023 r. oraz 22 stycznia 2024 r. uchwaliła zmiany zasad ortografii (z mocą obowiązującą od 1 stycznia 2026 r.). Część użytkowników naszego ojczystego języka jeszcze nie wierzyła, że to naprawdę się dzieje. "To jeszcze tak dużo czasu do 2026. Nie wiadomo, czy to wejdzie" - słyszałam niejednokrotnie. Weszła 1 stycznia. Z jedną zmianą w stosunku do pierwotnej propozycji, ale od początku 2026 roku część polskich słów, wyrażeń, nazw piszemy już po nowemu.

Trzykrotna decyzja RJP

Żeby rozjaśnić szum wokół ogłaszanych zmian w zakresie użycia wielkich i małych liter, wyjaśniam, jaka jest obecnie reguła pisowni wielowyrazowych nazw geograficznych. Jeśli drugi (lub kolejny) wyraz w nazwie geograficznej jest przymiotnikiem lub rzeczownikiem w dopełniaczu, wówczas wszystkie wyrazy piszemy literami wielkimi, np. Półwysep Helski, Morze Bałtyckie, Jezioro Szpitalne, Jezioro Okonińskie, Góra Dąbrusia, ale również Wielkie Jezioro Cekcyńskie czy Mały Kanał Brdy. Jeśli natomiast drugi wyraz jest rzeczownikiem w mianowniku, wtedy poprzedzające je słowo: jezioro, cieśnina, zatoka, kanał, półwysep, góra, wyżyna, jaskinia, przełęcz itp. traktowane jest jako wyraz gatunkowy stojący przed nazwą i piszemy je literą małą, a wielką samą nazwę, np. jaskinia Raj, góra Żar, jezioro Głęboczek, rzeka Kicz, jezioro Duk.

Wg pierwszego komunikatu RJP w zakresie użycia wielkich liter w nazwach własnych mielibyśmy pisać np. Morze Marmara, Pustynia Gobi, Półwysep Jukatan, Wyspa Uznam czy Jezioro Głęboczek i Jezioro Średniak. Zaproponowano bowiem wprowadzenie pisowni wielką literą wszystkich członów wielowyrazowych nazw geograficznych i miejscowych, również tych, których drugi człon jest rzeczownikiem w mianowniku. Rok później zmieniono decyzję i dopuszczono wariantywną pisownię ich pierwszego członu: wielką lub małą literą, np. Cieśnina Bosfor lub cieśnina Bosfor; Góra Tabor lub góra Tabor; Jezioro Gopło lub jezioro Gopło. Nasze lokalne jeziora, gdzie drugi wyraz jest rzeczownikiem, pisalibyśmy zatem: jezioro Głęboczek lub Jezioro Głęboczek czy jezioro Średniak lub Jezioro Średniak. Pełna dowolność! Właśnie taką wariantywną pisownię przedstawiłam na wykładzie inauguracyjnym dla UTW w Tucholi na początku października ubiegłego roku. Nie przypuszczałam, że niecałe 2 miesiące przed ostatecznym wprowadzeniem zmian Rada Języka Polskiego wyda kolejny komunikat i 7 listopada br. dowiemy się, że: "Rada postanowiła o wycofaniu zmiany dotyczącej wariantywnej pisowni wielowyrazowych nazw geograficznych". Jak argumentowany jest powrót do aktualnych zapisów nazw geograficznych? "Decyzja o wycofaniu tej zmiany jest podyktowana troską o stabilność pisowni nazw geograficznych, zwłaszcza w obszarach podlegających standaryzacji urzędowej." Wracamy zatem do tego, co mamy dzisiaj. Od 1 stycznia w naszym regionie nadal są: Jezioro Okierskie, Bielska Struga, Wielki Kanał Brdy, ale: rzeka Brda, jezioro Rudzianek, jezioro Mukrz czy najczęściej tu przywoływane jezioro Głęboczek.

Spójrzmy w niebo

A tam Wielka Niedźwiedzica, Mała Niedźwiedzica, Orion, Perseusz, Jednorożec, Bliźnięta, Smok... Same wielkie litery. Ale kiedy proponuje nam się wypatrywanie komet, to już mowa o komecie Halleya czy komecie Enckego. Litera mała i wielka. Można się pogubić, prawda? Rada Języka Polskiego wyszła nam naprzeciw i ujednolica te zapisy. W nazwach komet wprowadza się zapis wszystkich członów wielką literą, np. Kometa Halleya, Kometa Enckego. Pamiętajmy jednak, że jeśli przy nazwach konstelacji i gwiazdozbiorów użylibyśmy tych właśnie słów, to wyrazy te zapisujemy literą małą, np. Wczoraj wyjątkowo wyraźnie można było dostrzec gwiazdozbiór Małej Niedźwiedzicy.

Część z nas zmieni adres zamieszkania

Filozofia polonistów uczenia pisowni nazw alei, placów, parków, pomników wkrótce runie. Dotąd sensowne było, że aleja to taki sam obiekt co ulica, tylko bardziej zadrzewiony, a jeśli ktoś mieszkał przy placu to też przy ulicy, tylko w innym kształcie. Mieliśmy zatem w Tucholi: plac Wolności, plac Zamkowy, aleję LOP.  Do naszych placów dokładaiśmy jeszcze 2 nazwy na literę p pisane małymi literami: pomniki oraz parki i otrzymujemy poprawnie zapisane: park Zamkowy, pomnik Pomordowanych czy pomnik św. Małgorzaty.  Co w tym zakresie zmienia nam rewolucja w polskiej ortografii? Zacytuję odpowiedni fragment z komunikatu Rady Języka Polskiego:

"w nazwach obiektów przestrzeni publicznej wprowadzenie pisowni wielką literą stojącego na początku wyrazu aleja, brama, bulwar, osiedle, plac, park, kopiec, kościół, klasztor, pałac, willa, zamek, most, molo, pomnik, cmentarz (przy utrzymaniu pisowni małą literą wyrazu ulica), np. ulica Józefa Piłsudskiego, Aleja Róż, Brama Warszawska, Plac Zbawiciela, Park Kościuszki, Kopiec Wandy, Kościół Mariacki, Pałac Staszica, Zamek Książ, Most Poniatowskiego, Pomnik Ofiar Getta, Cmentarz Rakowicki"

Od 1 stycznia nadal chodzimy: ulicą Główną, ulicą Świecką czy ulicą Cegielnianą i mieszkać przy ul. Słonecznej, ul. Leśnej, ul. Jeziornej, ale jednocześnie adresy niektórych naszych czytelników zmieniają się na: Plac Wolności, Plac Zamkowy,  Aleja LOP (ale nigdy nie: ul. Aleja LOP). Podczas spacerów po Tucholi, po tegorocznej zmianie, odwiedzamy już teraz Pomnik Pomordowanych i Pomnik św. Małgorzaty (św. jako skrót zawsze małą literą), posiedzimy na ławce na Skwerze św. Małgorzaty i po odpoczynku udamy się do Parku Zamkowego.

BEZ ZMIAN

• Morze Bałtyckie
• Ocean Indyjski
• Jaskinia Niedźwiedzia
• Jezioro Charzykowskie
• Zalew Koronowski
• cieśnina Bosfor
• jezioro Głęboczek
• rzeka Kamionka
• góra Wieżyca
• jezioro Mukrz

ZMIANA

ZMIANA

ZMIANA Z JEDNYM WYJĄTKIEM

ZOSTAJE: ulica Chojnicka, ulica Wczasowa, ulica Akacjowa

[ZT]25429[/ZT]