Polska (borowiacka) tradycja plecionkarska na liście UNESCO!

- To nie tylko prestiż, ale przede wszystkim potwierdzenie, że praca wykonywana w warsztatach w całej Polsce ma znaczenie globalne. To dowód, że tradycja, która powstaje w naszych dłoniach, jest częścią światowego dziedzictwa - mówi Wojciech Świątkowski, prezes Stowarzyszenia Polskich Plecionkarzy. Plecionkarstwo ma silny związek z Borami Tucholskimi i naszą kulturą. 

Tradycja plecionkarstwa z Polski została oficjalnie wpisana na Listę Reprezentatywną Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego Ludzkości UNESCO. Wręczenie wpisu odbyło się 10 grudnia 2025 roku podczas 20. Sesji Międzyrządowego Komitetu ds. Ochrony Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego w New Delhi w Indiach. To wiklinowe kosze, słomiane naczynia, misterne formy wyplatane z korzeni drzew i plecionka sznurowa – ta znana od stuleci sztuka rękodzieła właśnie zyskała należne światowe uznanie. Plecionkarstwo w Polsce ma wielowiekową tradycję, a podstawowym surowcem wykorzystywanym w tej sztuce zawsze były materiały pochodzenia roślinnego: łodygi traw, słomy, korzenie sosny czy jałowca. Najważniejszym materiałem pozostaje jednak wiklina, która stanowi dziś blisko 90 proc. wykorzystywanego surowca. Wyplatanie koszy, naczyń, pojemników i ekskluzywnej galanterii jest jedną z najstarszych gałęzi rzemiosła w naszym kraju. Historycznie najbardziej charakterystycznym produktem plecionkarskim była samołówka (więcierz, wiersza do łowienia ryb), a rozwój rzemiosła na przestrzeni wieków wspierali osadnicy, głównie Olendrzy, poczynając od średniowiecza do połowy XIX w. Od drugiej połowy XIX w. oraz w pierwszej połowie XX w. znaczący wpływ na kształt współczesnego plecionkarstwa miało szkolnictwo kierunkowe, kursy i spółdzielczość rozwijająca się m.in. w Galicji, Wielkopolsce i na Pomorzu, gdzie tradycje te są pielęgnowane do dziś (np. warsztaty plecionkarskie i wikliniarskie). Obecnie głównymi rejonami, w których działają plecionkarze i wikliniarze, jest Wielkopolska (okolice Nowego Tomyśla), rejon Podkarpacia, Mazowsze, Bory Tucholskie i Kaszuby.

Szkółki koszykarskie w Tucholi i Śliwicach

Plecionkarstwo w Borach Tucholskich ma bardzo starą metrykę, zadziwia nieprzemijalnością, wielością materiałów, technik i form. Zachowanie do naszych czasów tego ludowego rękodzieła zawdzięczać należy samowystarczalnym w przeszłości borowiackim gospodarstwom. Wyrabiano wiadra, różnego rodzaju kosze i pojemniki, miarki do zboża, tacki, skrzyneczki a także sprzęty domowe codziennego użytku. Dużą rolę odegrały warunki fizjograficzne, organizowanie w czasach zaboru „przemysłu domowego” oraz rodząca się w II Rzeczypospolitej idea regionalizmu. Wiemy to z badań publikowanych przez etnografów polskich i niemieckich, zasobów archiwów oraz z prasy wielkopolskiej i pomorskiej. Należy przypomnieć postać dra Kazimierza Karasiewicza, który przy „Spółce”(polska organizacja ekonomiczno-gospodarcza) wspólnie z wikarym Kiedrowskim i właścicielem gospodarstwa Warczakiem z Koślinki (dzisiejszej ul. Głównej) założył w 1897 r. szkółkę koszykarską. Tajniki „ludowego rzemiosła” zgłębiało w niej 30 osób. W tym samym czasie w Śliwicach ks. Stanisław Sychowski zorganizował szkółkę koszykarską z myślą o stworzeniu możliwości zarobkowych w miejscu zamieszkania, a nie „na saksach”. Swoje doświadczenia w tym zakresie opublikował w pracy ”O przemyśle domowym w Borach Tucholskich”. W międzywojniu, kilka lat po odzyskaniu przez Tucholę i powiat niepodległości za sprawą Powiatowej Komisji Kulturalno-Oświatowej rozbudzona została potrzeba pielęgnowania sztuki ludowej i folkloru. Głównym propagatorem idei regionalizmu było Towarzystwo Popierania Przemysłu Ludowego, które organizowało kursy, odczyty i wystawy sztuki ludowej. Za sprawą Ferdynanda Kupki, kierownika Szkoły Wydziałowej w Tucholi została powołana szkółka koszykarsko-plecionkarska, nawiązująca do tradycji szkółkarskiej z okresu zaboru.

Także po II wojnie światowej czynione były starania dla reaktywowania tradycyjnego plecionkarstwa. W II połowie lat 60-tych ubiegłego wieku w Iwcu Spółdzielnia Przemysłu Ludowego i Artystycznego „ART. – Region” z Sopotu organizowała kursy plecionkarstwa. Część uczestników tych kursów współpracowała potem z tą spółdzielnią zarobkowo. W historię sztuki ludowej w Borach Tucholskich wpisały się nestorki i nestorzy plecionkarstwa: Franciszka Ciżmowska, Otylia Rydzkowska, Barbara i Renata Kulbaki z Iwca, Antoni Hapka Kaszuba osiedlony w Legbądzie oraz Edmund i Stanisław Piesikowie z Koślinki koło Legbąda.

Plecionkarstwo w Borach Tucholskich ma się dobrze

Dzisiaj tradycje dawnego plecionkarstwa podtrzymują Hanna Behrendt i Anna Przytarska – utytułowane Twórczynie Ludowe z certyfikatami, niekwestionowane mistrzynie plecionki spiralnej, wytwórczynie ekskluzywnej galanterii plecionkarskiej. To nagradzane i wyróżniane uczestniczki Światowych Festiwali Wikliny i Plecionkarstwa oraz krajowych i międzynarodowych konkursów plecionkarskich. Anna Przytarska uczestniczyła w konferencjach przygotowujących materiały do wniosku o wpis na listę UNESCO. Koszykarstwo tradycyjne (kosze - kipy, macki, kobiałki i inne) z powodzeniem uprawiają nagradzani i wyróżniani w konkursach na współczesną sztukę ludową Henryk Tyda i Jolanta Bąborska. Wyplataniem z wikliny zajmuje się Marzena Przytarska, również Anna Przytarska. Obie prowadzą warsztaty wyplatania z wikliny. Makramą, czyli sztuką wiązania sznurka, która razem z plecionkarstwem i wikliniarstwem została wpisana na listę zajmuje się Wiesława Kolc. Jej prace wykonywane ze sznurków bawełnianych, lnianych i konopnych zachwycają bogactwem wzorniczym, precyzją i nienaganną techniką wykonania.

Ku przyszłości

Wpisanie tego ludowego rzemiosła artystycznego uważanego za współczesną sztukę ludową na Listę Reprezentatywną Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego Ludzkości UNESCO ma na celu ochronę i promocję plecionkarstwa jako żywej tradycji przekazywanej z pokolenia na pokolenie. To szansa na rozwój tego unikalnego rękodzieła poprzez warsztaty, wystawy i projekty edukacyjne, które pozwolą młodszym pokoleniom odkrywać jego bogactwo i zapewnią międzypokoleniowy przekaz tej tradycji” - napisano na stronie Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego. I niech tak się dzieje! 

Nasi plecionkarze. Od lewej Hanna Behrendt, Jolanta Bagorska, Henryk Tyda, Anna Przytarska

Marzena Przytarska przy pracy.