Dlaczego komunikatów ewakuacyjnych często nie da się zrozumieć?

Czy zdarzyła Ci się sytuacja, w której z głośników na dworcu albo w galerii dobiegał komunikat, słychać go dobrze, ale i tak nie sposób wyłapać treści? Dudni, odbija się od ścian, zlewa w jedno. W codziennej sytuacji może wydawać się to zaledwie irytujące. Natomiast w trakcie ewakuacji może zdecydować o tym, czy ludzie wiedzą, gdzie należy iść do wyjścia. Dlatego zrozumiałość komunikatu jest w polskich przepisach bardzo ważnym parametrem, który jest mierzalny i precyzyjnie dokumentowany.

Czy problem polega na tym, że jest za cicho?

Zwykle nie. To najczęstsze nieporozumienie – wydaje się, że wystarczy podkręcić głośność. Tymczasem podgłośnienie niewyraźnego komunikatu daje po prostu głośniejszy chaos, ale wciąż chaos.

Głośność i zrozumiałość to dwie różne rzeczy. Możesz stać pod głośnikiem, słyszeć każdą sylabę bardzo wyraźnie i nadal nie wiedzieć, co zostało powiedziane, bo dźwięk odbił się od kilku twardych powierzchni i dotarł do ciebie kilka razy, za każdym razem z małym opóźnieniem. Mózg dostaje nakładające się na siebie kopie tego samego słowa i nie potrafi ich rozdzielić.

Czym właściwie jest zrozumiałość mowy?

To parametr, który da się wyrazić konkretną liczbą. Służy do tego wskaźnik STI, czyli Speech Transmission Index, opisany w normie PN-EN 60268-16. Przyjmuje wartości od 0 do 1, gdzie 0 oznacza dźwięk zupełnie niezrozumiały, a 1 warunki idealne, ale tak naprawdę nieosiągalne w budynku.

Dla nagłośnienia ewakuacyjnego przyjmuje się zwykle minimum na poziomie 0,5. Ta jedna liczba decyduje o tym, czy system spełnia swoje zadanie, bo komunikat, którego nikt nie rozumie, jest bezużyteczny niezależnie od tego, ile kosztowały głośniki. Właśnie dlatego przed odbiorem obiektu wykonuje się pomiary zrozumiałości mowy w systemach DSO i sporządza z nich protokół, który trafia do dokumentacji budynku.

Skrót DSO oznacza dźwiękowy system ostrzegawczy. To ta instalacja, która w razie pożaru nadaje komunikaty ewakuacyjne, i która w wielu obiektach użyteczności publicznej jest wymagana przepisami.

Co obniża zrozumiałość w dużych wnętrzach?

Rzadko jedna przyczyna. Zwykle kilka nakładających się na siebie.

• długi czas pogłosu – w halach, atriach i na dworcach dźwięk odbija się od betonu, szkła i płytek, a słowa się rozmywają; to najczęstszy winowajca;
• wysokie tło akustyczne – pracujące maszyny, wentylacja, gwar tłumu; komunikat musi być wyraźnie głośniejszy od tła, żeby się przez nie przebić;
• zbyt mała liczba głośników albo zła lokalizacja – powstają miejsca, gdzie komunikat jest za cichy lub zniekształcony;
• niewłaściwie dobrany typ głośnika – inny model sprawdzi się w korytarzu, inny w hali o wysokości dziesięciu metrów;
• zmiany w budynku po oddaniu do użytku – nowe regały, wyburzona ścianka czy zmiana aranżacji potrafią pogorszyć akustykę całej strefy.

Norma PN-EN 54-16 opisuje też sam poziom komunikatu. Musi być odpowiednio wyższy od tła akustycznego pomieszczenia, a w obiektach o niskim tle stosuje się wartość progową wyrażoną w decybelach. To dlatego pomiar prowadzi się przy wyciszonych maszynach albo w godzinach, gdy obiekt nie pracuje.

Jak sprawdza się, czy komunikat da się zrozumieć?

Pomiaru nie robi się, mówiąc kolokwialnie, „na ucho” ani też w jednym punkcie na środku pomieszczenia. Obiekt dzieli się na strefy i wyznacza siatkę punktów pomiarowych, typowo jeden na 50–100 m² w pomieszczeniach o standardowej akustyce, gęściej tam, gdzie warunki są trudne. W każdym punkcie odtwarza się sygnał testowy i mierzy wynik miernikiem klasy 1, spełniającym wymagania PN-EN 61672.

W praktyce stosuje się uproszczoną metodę STIPA, przeznaczoną właśnie do systemów nagłośnienia i ostrzegania. Daje wiarygodny wynik w kilkadziesiąt sekund na punkt, podczas gdy pełna procedura zajęłaby znacznie więcej czasu. Wynik podaje się w tej samej skali od 0 do 1.

Norma dzieli tę skalę na przedziały jakości:

Oprócz samego STI mierzy się poziom komunikatu, poziom tła akustycznego oraz czas pogłosu. Ten ostatni parametr bywa najbardziej pouczający, bo pokazuje, czy problem leży w sprzęcie, czy w samym wnętrzu.

Co się dzieje, gdy wynik jest za niski?

Nie oznacza to, że instalację trzeba budować od nowa. Protokół pokazuje dokładnie, w której strefie i o ile parametr odbiega od wymagań, a to pozwala działać precyzyjnie zamiast wymieniać wszystko po kolei.

Najczęściej wystarcza dołożenie głośników w problematycznej strefie, zmiana modelu na taki o innym kącie pokrycia albo korekta ustawień mocy i barwy dźwięku. Bywa też, że kłopotem jest samo pomieszczenie i wtedy pomagają panele dźwiękochłonne. Po każdej takiej zmianie mierzy się strefę ponownie.

To normalny etap procesu, absolutnie nie oznaka błędu. Nawet dobrze zaprojektowane systemy bywają korygowane po pierwszych pomiarach, bo rzeczywista akustyka wykończonego wnętrza rzadko odpowiada w stu procentach założeniom z projektu.

Dlaczego akustyka zmienia się po oddaniu budynku?

Najprościej rzecz ujmując, można powiedzieć, bo budynek niejako żyje. Sklep zmienia aranżację, magazyn stawia wyższe regały, biuro dzieli otwartą przestrzeń na pokoje, ktoś demontuje sufit podwieszany. Każda z tych zmian wpływa na to, jak dźwięk rozchodzi się w pomieszczeniu.

Dlatego pomiary wykonuje się nie tylko raz, przy odbiorze. Powtarza się je w ramach przeglądów okresowych oraz po modernizacjach, które mogły zmienić warunki w danej strefie. System, który pięć lat temu spełniał wymagania, po przebudowie może ich już nie spełniać, choć nikt nie przestawił ani jednego głośnika.

Co z tego wynika dla zarządcy obiektu?

Dwie rzeczy. Pierwsza: zrozumiałość projektuje się, a nie naprawia po montażu. Symulacja akustyczna na etapie dokumentacji kosztuje nieporównywalnie mniej niż przewieszanie głośników w gotowym obiekcie. Druga: protokół z pomiaru to nie formalność do szuflady, ale dokument, który pokazuje się przy odbiorze i który potwierdza, że system rzeczywiście działa.

Następny raz, gdy usłyszysz w galerii komunikat, z którego nic nie wynika, będziesz wiedział, że to nie jest kwestia głośności. To kwestia liczby, której ktoś nie sprawdził albo nie poprawił.

Projektowaniem, montażem i pomiarami dźwiękowych systemów ostrzegawczych w obiektach komercyjnych i przemysłowych na terenie całej Polski zajmuje się firma Elinteh – projekt, wykonanie, pomiary akustyczne i protokoły do odbioru.